Co÷peratief leren | Saaie lessen worden een stuk leuker   
   

Iris Keser en Ton Baaijens. - Frappant 13 maart 2003

Rekenen, taal en lezen horen meestal niet tot de leukste lessen op school. Tenminste, dat vonden de kinderen van de Wegwijzer in Winssen totdat hun juffen en meesters gingen werken volgens de principes van co÷peratief leren. De taal en rekenlessen werden afwisselend, spannend en dynamisch. Daar komt bij dat de lessen niet alleen leuker zijn geworden maar ook een stuk effectiever, de effectieve leertijd is aanmerkelijk toegenomen. Ton van den Berg van groep 6 haast zich wel deze uitspraken te relativeren: het gaat niet altijd goed en we zijn nog maar net bezig met het project co÷peratief leren. Toch is hij, samen met Hiske Bosma van groep 3 en Dennis Rutten van groep 6 heel enthousiast over de nieuwe wind die door de school waait. De kinderen ontkennen dat niet.

Co÷peratief leren is een werkwijze waarbij leerlingen gestructureerd in zorgvuldig samengestelde groepen samenwerken bij het leren van leerinhouden of maken van een product. Het biedt een aanvulling op klassenactiviteiten en individueel werk zoals we dat kennen binnen de groep. Co÷peratief leren biedt leerkrachten nieuwe strategieŰn om iedereen gelijke kansen te bieden. De werkvormen binnen co÷peratief leren hebben 5 basiskenmerken: positieve wederzijdse afhankelijkheid, individuele verantwoordelijkheid, directe interactie, sociale vaardigheden en evaluatie van het groepsproces. Er wordt gericht aandacht besteed aan het ontwikkelen van samenwerkingsvaardigheden.

Activerende werkvormen vergroten de betrokkenheid | De meest opvallende aspecten van co÷peratief leren zijn de werkvormen die soms bijzondere namen dragen: flitsen, placemat, genummerde hoofden, binnen/buitenkring, woordenweb, duo's. Kenmerkend voor alle werkvormen is dat kinderen actief samenwerken en samen verantwoordelijk zijn voor het resultaat. Ze werken in tweetallen en in groepjes, de activiteiten wisselen elkaar snel af. Elke werkvorm start met een heldere instructie waarin ook het doel van de opdracht duidelijk wordt aangegeven. Elke activiteit wordt afgesloten met een nabespreking waarin ook samen gereflecteerd wordt op de werkvorm en de samenwerking. Alle werkvormen zijn gericht op maximale betrokkenheid en het bevorderen van de effectiviteit.

Hiske: Door het toepassen van de werkvormen van co÷peratief leren is de betrokkenheid van de kinderen op het werk veel groter geworden. De werkvormen zijn intensief, elke leerling is actief bezig met de opdrachten, niemand krijgt de gelegenheid achterover te leunen. En dat willen ze ook niet, het spelelement in de meeste werkvormen maakt dat de kinderen op het puntje van hun stoel zitten. Dennis beaamt dit: ook bij een saaie begrijpend leesles zijn kinderen actief en betrokken. Ze helpen elkaar, voelen zich verantwoordelijk voor het resultaat van de groep. Het is niet zo dat kinderen binnen de groep het werk en de antwoorden aan anderen over kunnen laten. Elk kind moet de antwoorden kennen en dat weten ze. Ton: Ik ben heel expliciet over wat ik van de kinderen verwacht. Dit betekent dat ze zich ook serieus genomen voelen. Immers, in de evaluatie reflecteren we met de kinderen niet alleen op de inhoud maar ook op de vraag Hoe ze hun taak uitgevoerd hebben. Ook kinderen van groep 3 kunnen goed aangeven wat wel en wat niet goed ging. De leerkracht moet wel goed doorvragen en dan vooral op concreet waarneembaar gedrag.

Voorbeeld: de binnen en buitenkring | Hiske: Met 26 kinderen in groep 3 is het houden van een kringgesprek niet gemakkelijk. Veel (lange) verhalen maken een kringgesprek zeker op de maandagochtend niet altijd voor elk kind even boeiend. Toch wil elk kind wel graag iets vertellen. In de werkvorm binnen/buitenkring gaan kinderen eerst in tweetallen aan de slag. Een kind vertelt zijn verhaal tegen een ander kind. Dit kind mag 3 vragen stellen en dan wordt gewisseld (Eefke is in het weekend naar oma geweest en het was heel leuk). Vervolgens worden de verhalen in de kring door het andere kind in ÚÚn zin samengevat. Dit gaat dan snel, elk kind heeft zijn zegje kunnen doen. Het is dan altijd mogelijk om een bepaald thema verder uit te diepen en uitvoeriger te bespreken. Natuurlijk doen we het niet altijd op deze manier. Gewone kringgesprekken verlopen nu ook beter. Dennis benadrukt dat kinderen zichzelf ook verantwoordelijk voelen voor het proces. Er ontstaat een positieve wederzijdse afhankelijkheid die kinderen activeert.

Voorbeeld: de placemat | Dennis: De les gaat over bijvoeglijke naamwoorden. De kinderen zitten in groepjes van 4 bij elkaar. Ze hebben in het midden een vel papier liggen dat in vieren is gedeeld met een rondje in het midden. We starten de les met het actualiseren van voorkennis. Ik stel klassikaal vragen en de kinderen noteren op het vel individueel hun antwoorden. Vervolgens gaan de groepjes samen aan de slag om het juiste antwoord te bespreken. Dat noteren ze in het rondje op het midden van het vel papier. Daarna worden klassikaal de antwoorden besproken en de les wordt vervolgd.

Invoering co÷peratief werken op school, hoe doe je dat? | Ton: Aanvankelijk hebben we een cursus gevolgd over co÷peratief leren. Daar hebben we veel inspiratie opgedaan. Maar inspiratie alleen is niet genoeg. Op onze school hebben we een veranderteam ingesteld. Met dit veranderteam zorgen we voor een systematische invoering van co÷peratief leren. Om de twee weken evalueren we in de teamvergadering een werkvorm en introduceren we een nieuwe werkvorm waarmee iedereen de komende weken mee aan de slag gaat. Dit werkt heel goed. Het onderwerp blijft zo onder de aandacht van de teamleden.

We merken dat het werken met co÷peratieve werkvormen ook de leerkrachten zelf flexibeler maakt. De introductie van een nieuwe werkvorm kost even wat extra tijd en energie maar het levert later ook tijd op. Vooral de wisseling van werkvormen in de groep kost in het begin meer tijd. Voordat iedereen snapt wat de bedoeling is en op zijn plek zit gaat er tijd verloren. In dat verband is de inrichting van de klas belangrijk. Kinderen moeten snel in groepen kunnen gaan zitten zonder dat de hele klas verbouwd moet worden. Later gaat het wisselen van werkvormen vanzelf en is de effectiviteit groot: De effectieve leertijd van de leerlingen neemt merkbaar toe.

Het veranderteam van de school krijgt hulp van Iris Keser en Marlie Vromen, adviseurs van Marant. Zij voeren samen met leden van het veranderteam observaties in de klas uit en geven de teamleden feedback. Dat is overigens een vak apart, een goede nabespreking houden. Kritiek moet wel opbouwend zijn en suggesties om het anders aan te pakken moeten wel op maat van de leerkracht zijn. Daarnaast ondersteunen Iris en Marlie het veranderteam met suggesties en ideeŰn om de invoering te doen slagen.

Wat levert co÷peratief werken nu op? Ton haast zich aan te geven dat ze nog niet lang bezig zijn. We zijn op de Wegwijzer bezig om co÷peratief werken een plaats te geven binnen ons onderwijs. De start is gemaakt. Maar toch is iedereen al wel heel enthousiast. Het leren hanteren van nieuwe werkvormen raakt iedereen direct in zijn dagelijks werk. Kinderen zijn enthousiast en betrokken, het levert tijdwinst op. Belangrijk is wel dat het veranderteam samen met Marant stapje voor stapje de veranderingen doorzet en overbelasting bij de collega's voorkomt. Maar als er aan die voorwaarden is voldaan dan loopt het ook als een trein.

 
       
   
 
       
   

Dit artikel verscheen eerder in Frappant. Frappant is een uitgave van Marant. Wij willen scholen informeren over belangrijke regionale onderwijsontwikkelingen en dienstverleningsmogelijkheden van Marant. Veel ruimte willen we ook inruimen voor ervaringen van scholen met vernieuwingsactiviteiten. Een uitnodiging aan u om berichten en ervaringen te publiceren via Frappant en zo contacten te leggen met andere scholen en ervaringen uit te wisselen. Frappant wordt kosteloos toegezonden aan alle scholen voor primair en voortgezet onderwijs en educatieve instellingen in het werkgebied van Marant. Frappant verschijnt 4 x per jaar in een oplage van 2300 exemplaren.

Meer informatie: Marant | Adviseurs in leren & ontwikkeling
www.marant.nl
Nieuwe Aamsestraat 84a
Postbus 198, 6660 AD Elst
T (0481) 43 93 00
post@marant.nl